Latest Study Materials and Test Series

CTET Maths Pedagogy Notes in Hindi

  1. рдЧрдгिрдд рдХी рдк्рд░рдХृрддि (Nature of Mathematics) рдЧрдгिрдд рдХेрд╡рд▓ рдЧрдгрдиाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдХा рдПрдХ рддрд░ीрдХा рд╣ै। • рддाрд░्рдХिрдХ рдФрд░ рдХ्рд░рдордмрдж्рдз (Logical & Systematic): рдЧрдгिрдд рддाрд░्рдХिрдХ рд╕ोрдЪ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं। • рдЕрдоूрд░्рдд рд╕े рдоूрд░्рдд (Abstract to Concrete): рдЧрдгिрддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рджौрд░ाрди 'рдоूрд░्рдд' (Concrete) рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рд╕рдордЭाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। • рдЙрджाрд╣рд░рдг: 'рдЖрдпрддрди' (Volume) рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓े рдкाрдиी рдХे рдЧिрд▓ाрд╕ рдпा рдбिрдм्рдмे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा। 2. рд╡ैрди рд╣ीрд▓े рдХे рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рд╡िрдЪाрд░ рдХे рд╕्рддрд░ (Levels 0 - 4) рд╕्рддрд░ 0: рджृрд╢्рдпीрдХрд░рдг (Visualization) • рд╡िрд╡рд░рдг: рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдЖрдХृрддिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдФрд░ рджिрдЦाрд╡рдЯ (Appearance) рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрд╣рдЪाрдирддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЧुрдгों (Properties) рдХे рдмाрд░े рдоें рдирд╣ीं рд╕ोрдЪрддा। • рд╕ोрдЪ рдХा рддрд░ीрдХा: "рдпрд╣ рдЧोрд▓ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд░ोрдЯी рдЬैрд╕ा рджिрдЦрддा рд╣ै।" • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмрдЪ्рдЪा рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ (Square) рдФрд░ рдЖрдпрдд (Rectangle) рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХे рдЖрдХाрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕्рддрд░ 1: рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Analysis) • рд╡िрд╡рд░рдг: рдпрд╣ाँ рдмрдЪ्рдЪा рдЖрдХृрддिрдпों рдХे рдЧुрдгों (Properties) рдХो рд╕рдордЭрдиा ...

Hindi Grammar Notes PDF

 


ЁЯУШ 

рд╣िрди्рджी рд╡्рдпाрдХрд░рдг (рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рд╣ेрддु рдкूрд░्рдг рдиोрдЯ्рд╕)



рдЙрдкрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ: SSC, Railway, Police, Defence, TET, STET, UPSC, State PSC рдЖрджि


рд╡िрд╖рдп рд╕ूрдЪी (Index)



  1. рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХा рдкрд░िрдЪрдп
  2. рд╢рдм्рдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рднेрдж
  3. рд╕ंрдЬ्рдЮा
  4. рд╕рд░्рд╡рдиाрдо
  5. рд╡िрд╢ेрд╖рдг
  6. рдХ्рд░िрдпा
  7. рдХ्рд░िрдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдг
  8. рдЕрд╡्рдпрдп
  9. рд╕ंрдзि
  10. рд╕рдоाрд╕
  11. рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпрдп
  12. рд╡рдЪрди, рд▓िंрдЧ, рдХाрд░рдХ, рд╡िрднрдХ्рддि
  13. рдХाрд▓ рдФрд░ рд╡ाрдЪ्рдп
  14. рд╡ाрдХ्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рднेрдж
  15. рдЕрд▓ंрдХाрд░
  16. рд░рд╕ рдФрд░ рдЫंрдж
  17. рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдФрд░ рд▓ोрдХोрдХ्рддिрдпाँ
  18. рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी, рд╡िрд▓ोрдо, рдПрдХाрд░्рдердХ рд╢рдм्рдж
  19. рддрдд्рд╕рдо, рддрдж्рднрд╡, рджेрд╢рдЬ, рд╡िрджेрд╢ी рд╢рдм्рдж
  20. рдЕрдкрдаिрдд рдЧрдж्рдпांрд╢ рдЕрдн्рдпाрд╕






1. рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХा рдкрд░िрдЪрдп



рднाрд╖ा рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।

рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд╡рд╣ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╣ै рдЬो рднाрд╖ा рдХे рд╢ुрдж्рдз рд░ूрдк, рд╕рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдиिрдпрдоों рдХा рдЬ्рдЮाрди рдХрд░ाрддा рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦी рдЬाрддी рд╣ै।





2. рд╢рдм्рдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рднेрдж



рд╢рдм्рдж рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдЕрд░्рде рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╢рдм्рдж рдХे рдЪाрд░ рднेрдж рд╣ोрддे рд╣ैं:


  1. рдиाрдо (рд╕ंрдЬ्рдЮा)
  2. рдХ्рд░िрдпा
  3. рд╡िрд╢ेрд╖рдг
  4. рдЕрд╡्рдпрдп






3. рд╕ंрдЬ्рдЮा (Noun)



рдЬिрд╕ рд╢рдм्рдж рд╕े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡рд╕्рддु, рд╕्рдеाрди рдпा рднाрд╡ рдХा рдмोрдз рд╣ो, рдЙрд╕े рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд░ाрдо, рдЧंрдЧा, рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░ेрдо।


рднेрдж:


  1. рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрдЪрдХ – рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рд╡рд╕्рддु рдХा рдиाрдо।
  2. рдЬाрддिрд╡ाрдЪрдХ – рдХिрд╕ी рдЬाрддि рдпा рд╡рд░्рдЧ рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै।
  3. рднाрд╡рд╡ाрдЪрдХ – рднाрд╡ рдпा рдЧुрдг рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै।
  4. рд╕рдоूрд╣рд╡ाрдЪрдХ – рдХिрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдпा рдЭुंрдб рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै।






4. рд╕рд░्рд╡рдиाрдо (Pronoun)



рдЬो рд╢рдм्рдж рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो, рдЙрд╕े рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд╡рд╣, рдпрд╣, рддुрдо, рдоैं।


рднेрдж: рдкुрд░ुрд╖рд╡ाрдЪрдХ, рдиिрд╢्рдЪрдпрд╡ाрдЪрдХ, рдк्рд░рд╢्рдирд╡ाрдЪрдХ, рд╕рдо्рдмрди्рдзрд╡ाрдЪрдХ, рдиिрдЬрд╡ाрдЪрдХ рдЖрджि।





5. рд╡िрд╢ेрд╖рдг (Adjective)



рдЬो рд╢рдм्рдж рд╕ंрдЬ्рдЮा рдпा рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдмрддाрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд╕ुрди्рджрд░ рд▓рдб़рдХी, рдКँрдЪा рдкрд╣ाрдб़।


рднेрдж: рдЧुрдгрд╡ाрдЪрдХ, рд╕ंрдЦ्рдпाрд╡ाрдЪрдХ, рдкрд░िрдоाрдгрд╡ाрдЪрдХ, рд╕ंрдХेрддрд╡ाрдЪрдХ।





6. рдХ्рд░िрдпा (Verb)



рдЬो рд╢рдм्рдж рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХे рд╣ोрдиे рдпा рдХрд░рдиे рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрдП, рдЙрд╕े рдХ्рд░िрдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рдЬाрдиा, рдЦाрдиा, рдЦेрд▓рдиा।


рднेрдж: рд╕рдХрд░्рдордХ, рдЕрдХрд░्рдордХ, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХ्рд░िрдпा।





7. рдХ्рд░िрдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдг (Adverb)



рдЬो рд╢рдм्рдж рдХ्рд░िрдпा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдмрддाрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рдХ्рд░िрдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд╡рд╣ рдзीрд░े рдЪрд▓рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдкрдв़рддा рд╣ै।





8. рдЕрд╡्рдпрдп



рдЬो рд╢рдм्рдж рд░ूрдк рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддे, рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╡्рдпрдп рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рдЕрдм, рддрдм, рдХ्рдпों, рдЬрд╣ाँ, рд╡рд╣ाँ рдЖрджि।





9. рд╕ंрдзि



рджो рд╡рд░्рдгों рдХे рдоेрд▓ рд╕े рдЬो рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕ंрдзि рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рддीрди рднेрдж:


  1. рд╕्рд╡рд░ рд╕ंрдзि
  2. рд╡्рдпंрдЬрди рд╕ंрдзि
  3. рд╡िрд╕рд░्рдЧ рд╕ंрдзि



рдЙрджाрд╣рд░рдг – рджे + рдЗрди्рдж्рд░ = рджेрд╡ेрди्рдж्рд░





10. рд╕рдоाрд╕



рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢рдм्рджों рдХे рдоेрд▓ рд╕े рдмрдиे рдирдП рд╢рдм्рдж рдХो рд╕рдоाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЪाрд░ рдоुрдЦ्рдп рднेрдж:


  1. рддрдд्рдкुрд░ुрд╖
  2. рдж्рд╡ंрдж्рд╡
  3. рдХрд░्рдордзाрд░рдп
  4. рдмрд╣ुрд╡्рд░ीрд╣ि



рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд░ाрдЬрдкрде, рд░ाрдо-рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рдиीрд▓рдХрдорд▓।





11. рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпрдп



рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ: рд╡े рд╢рдм्рджांрд╢ рдЬो рдХिрд╕ी рд╢рдм्рдж рдХे рдкрд╣рд▓े рд▓рдЧрдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдмрджрд▓рддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рдЕрди + рдзрд░्рдо = рдЕрдзрд░्рдо


рдк्рд░рдд्рдпрдп: рд╡े рд╢рдм्рджांрд╢ рдЬो рд╢рдм्рдж рдХे рдЕंрдд рдоें рд▓рдЧрддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд░ाрдо + рдИ = рд░ाрдоी।





12. рд▓िंрдЧ, рд╡рдЪрди, рдХाрд░рдХ, рд╡िрднрдХ्рддि



  • рд▓िंрдЧ: рдкुрд▓्рд▓िंрдЧ, рд╕्рдд्рд░ीрд▓िंрдЧ
  • рд╡рдЪрди: рдПрдХрд╡рдЪрди, рдмрд╣ुрд╡рдЪрди
  • рдХाрд░рдХ: рдХрд░्рддा, рдХрд░्рдо, рдХрд░рдг, рд╕рдо्рдк्рд░рджाрди, рдЕрдкाрджाрди, рд╕рдо्рдмрди्рдз, рдЕрдзिрдХрд░рдг
  • рд╡िрднрдХ्рддि: рдЬो рдХाрд░рдХ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै (рдЬैрд╕े – рдиे, рдХो, рд╕े, рдХा, рдоें рдЖрджि)।






13. рдХाрд▓ рдФрд░ рд╡ाрдЪ्рдп



рдХाрд▓: рд╕рдордп рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै (рднूрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди, рднрд╡िрд╖्рдп)।

рд╡ाрдЪ्рдп: рдХ्рд░िрдпा рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै (рдХрд░्рддृрд╡ाрдЪ्рдп, рдХрд░्рдорд╡ाрдЪ्рдп, рднाрд╡рд╡ाрдЪ्рдп)।





14. рд╡ाрдХ्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рднेрдж



рд╡ाрдХ्рдп рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдЬो рдкूрд░ा рдЕрд░्рде рджेрддा рд╣ै।

рднेрдж – рд╡िрдзाрдирд╡ाрдЪрдХ, рдк्рд░рд╢्рдирд╡ाрдЪрдХ, рдЖрдЬ्рдЮाрд╡ाрдЪрдХ, рд╡िрд╕्рдордпрд╡ाрдЪрдХ।





15. рдЕрд▓ंрдХाрд░



рд╢рдм्рджों рдпा рдЕрд░्рде рдХी рд╢ोрднा рдмрдв़ाрдиे рд╡ाрд▓े рддрдд्рд╡ рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рдоुрдЦ рднेрдж:


  • рд╢рдм्рджाрд▓ंрдХाрд░ (рдЕрдиुрдк्рд░ाрд╕, рдпрдордХ рдЖрджि)
  • рдЕрд░्рдеाрд▓ंрдХाрд░ (рд░ूрдкрдХ, рдЙрдкрдоा, рдЙрдд्рдк्рд░ेрдХ्рд╖ा рдЖрджि)






16. рд░рд╕ рдФрд░ рдЫंрдж



рд░рд╕: рднाрд╡ों рдХा рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рдЖрдиंрдж рд░рд╕ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै (рд╢्рд░ृंрдЧाрд░, рд╣ाрд╕्рдп, рдХрд░ुрдг, рд░ौрдж्рд░ рдЖрджि)।

рдЫंрдж: рдХрд╡िрддा рдХी рд▓рдп рдпा рдоाрдд्рд░ा-рд╡िрди्рдпाрд╕ рдХो рдЫंрдж рдХрд╣рддे рд╣ैं।





17. рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдФрд░ рд▓ोрдХोрдХ्рддिрдпाँ



рдоुрд╣ाрд╡рд░े: рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╡ाрд▓े рд╡ाрдХ्рдпांрд╢ рдЬिрдирдХा рдЕрд░्рде рднाрд╡ाрд░्рде рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рдиाрдХ рдоें рджрдо рдХрд░рдиा, рдХाрди рдХाрдЯрдиा।

рд▓ोрдХोрдХ्рддिрдпाँ: рд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрдерди рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдпा рд╕рдд्рдп рдмрддाрддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рдЬैрд╕ा рдХрд░ोрдЧे рд╡ैрд╕ा рднрд░ोрдЧे।





18. рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी, рд╡िрд▓ोрдо, рдПрдХाрд░्рдердХ рд╢рдм्рдж



  • рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी: рд╕рдоाрди рдЕрд░्рде рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж – рдЕрдЧ्рдиि = рдЖрдЧ
  • рд╡िрд▓ोрдо: рд╡िрдкрд░ीрдд рдЕрд░्рде рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж – рджिрди ↔ рд░ाрдд
  • рдПрдХाрд░्рдердХ: рдПрдХ рд╣ी рдЕрд░्рде рдмрддाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиेрдХ рд╢рдм्рдж।






19. рддрдд्рд╕рдо, рддрдж्рднрд╡, рджेрд╢рдЬ, рд╡िрджेрд╢ी рд╢рдм्рдж



  • рддрдд्рд╕рдо: рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж – рдЬрд▓, рд╕ूрд░्рдп
  • рддрдж्рднрд╡: рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕े рдмрджрд▓े рд╣ुрдП рд░ूрдк – рд╕ूрд░рдЬ, рдкाрдиी
  • рджेрд╢рдЬ: рджेрд╢ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╢рдм्рдж – рдбрдорд░ू, рд▓ोрдЯा
  • рд╡िрджेрд╢ी: рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╕े рдЖрдП рд╢рдм्рдж – рд╕्рдХूрд▓, рдХрд▓рдо






20. рдЕрдкрдаिрдд рдЧрдж्рдпांрд╢ рдЕрдн्рдпाрд╕



рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें 5–10 рдЕंрдХों рдХे рд▓िрдП рдЖрддा рд╣ै।

рдЯिрдк्рд╕:


  • рдк्рд░рд╢्рди рдкрдв़рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЧрдж्рдпांрд╢ рдХो рдз्рдпाрдирдкूрд░्рд╡рдХ рдкрдв़ें।
  • рдЙрдд्рддрд░ рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рд▓िрдЦें, рди рдХि рд╕ीрдзे рдХॉрдкी рдХрд░ें।


рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ