Latest Study Materials and Test Series

CTET Maths Pedagogy Notes in Hindi

  1. рдЧрдгिрдд рдХी рдк्рд░рдХृрддि (Nature of Mathematics) рдЧрдгिрдд рдХेрд╡рд▓ рдЧрдгрдиाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдХा рдПрдХ рддрд░ीрдХा рд╣ै। • рддाрд░्рдХिрдХ рдФрд░ рдХ्рд░рдордмрдж्рдз (Logical & Systematic): рдЧрдгिрдд рддाрд░्рдХिрдХ рд╕ोрдЪ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं। • рдЕрдоूрд░्рдд рд╕े рдоूрд░्рдд (Abstract to Concrete): рдЧрдгिрддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं рдЕрдоूрд░्рдд (Abstract) рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рджौрд░ाрди 'рдоूрд░्рдд' (Concrete) рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рд╕рдордЭाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। • рдЙрджाрд╣рд░рдг: 'рдЖрдпрддрди' (Volume) рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓े рдкाрдиी рдХे рдЧिрд▓ाрд╕ рдпा рдбिрдм्рдмे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा। 2. рд╡ैрди рд╣ीрд▓े рдХे рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рд╡िрдЪाрд░ рдХे рд╕्рддрд░ (Levels 0 - 4) рд╕्рддрд░ 0: рджृрд╢्рдпीрдХрд░рдг (Visualization) • рд╡िрд╡рд░рдг: рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдЖрдХृрддिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдФрд░ рджिрдЦाрд╡рдЯ (Appearance) рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрд╣рдЪाрдирддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЧुрдгों (Properties) рдХे рдмाрд░े рдоें рдирд╣ीं рд╕ोрдЪрддा। • рд╕ोрдЪ рдХा рддрд░ीрдХा: "рдпрд╣ рдЧोрд▓ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд░ोрдЯी рдЬैрд╕ा рджिрдЦрддा рд╣ै।" • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмрдЪ्рдЪा рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ (Square) рдФрд░ рдЖрдпрдд (Rectangle) рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХे рдЖрдХाрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕्рддрд░ 1: рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Analysis) • рд╡िрд╡рд░рдг: рдпрд╣ाँ рдмрдЪ्рдЪा рдЖрдХृрддिрдпों рдХे рдЧुрдгों (Properties) рдХो рд╕рдордЭрдиा ...

EMRS , TGT , PGT, LT, Important Hindi Notes

 EMRS TGT Hindi syllabus рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ैं ЁЯСЗ





ЁЯУШ EMRS TGT Hindi Notes (рднाрдЧ 1)




ЁЯк╢ рднाрдЧ–1 : рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡्рдпाрдХрд░рдг (Language & Grammar)




1. рднाрд╖ा рдХा рдкрд░िрдЪрдп



  • рднाрд╖ा – рдордиुрд╖्рдпों рдХे рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।
  • рднाрд╖ा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ –
    1. рд╕рдоाрдЬिрдХрддा (Social character)
    2. рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓рддा (Dynamic nature)
    3. рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХрддा (Symbolic system)
    4. рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдпрддा (Communicative tool)




2. рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рдЙрдж्рдЧрдо



  • рдоूрд▓ рд╕्рд░ोрдд: рд╕ंрд╕्рдХृрдд → рдк्рд░ाрдХृрдд → рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ → рд╣िंрджी
  • рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк: рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी (рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХा рдЖрдзाрд░)
  • рд╣िंрджी рдХी рдмोрд▓िрдпाँ: рдм्рд░рдЬ, рдЕрд╡рдзी, рднोрдЬрдкुрд░ी, рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी, рдмुंрджेрд▓ी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдЖрджि।




3. рд╡рд░्рдг-рд╡िрдЪाрд░



  • рд╡рд░्рдг – рдз्рд╡рдиि рдХी рд╡рд╣ рдЗрдХाрдИ рдЬो рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдоें рдЕрд╡िрднाрдЬ्рдп рд╣ो।
  • рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा – 13 рд╕्рд╡рд░ + 33 рд╡्рдпंрдЬрди = 46 рд╡рд░्рдг
  • рд╕्рд╡рд░: рдЕ, рдЖ, рдЗ, рдИ, рдЙ, рдК, рдЛ, рдП, рдР, рдУ, рдФ, рдЕं, рдЕः
  • рд╡्рдпंрдЬрди: рдХ рд╕े рд╣ рддрдХ + рд╕ंрдпुрдХ्рддाрдХ्рд╖рд░




4. рд╕ंрдзि



  • рдЕрд░्рде: рджो рд╡рд░्рдгों рдпा рд╢рдм्рджों рдХे рдоिрд▓рдиे рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд░ूрдк рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।
  • рдк्рд░рдХाрд░:
    1. рд╕्рд╡рд░ рд╕ंрдзि
    2. рд╡्рдпंрдЬрди рд╕ंрдзि
    3. рд╡िрд╕рд░्рдЧ рд╕ंрдзि

  • рдЙрджाрд╣рд░рдг:
    1. рд░ाрдо + рдИрд╢्рд╡рд░ = рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░ (рд╕्рд╡рд░ рд╕ंрдзि)
    2. рддрдж् + рдЧुрдг = рддрдЧ्рдЧुрдг (рд╡्рдпंрдЬрди рд╕ंрдзि)
    3. рд▓ोрдХः + рдЗрддि = рд▓ोрдХेрддि (рд╡िрд╕рд░्рдЧ рд╕ंрдзि)




5. рд╕рдоाрд╕



  • рдЕрд░्рде: рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢рдм्рджों рдХा рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдирдпा рд╢рдм्рдж рдмрдирдиा।
  • рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░:
    1. рдж्рд╡ंрдж्рд╡ — рдоाрддा-рдкिрддा
    2. рддрдд्рдкुрд░ुрд╖ — рдЬрд▓рдкाрди (рдЬрд▓ рдХा рдкाрди)
    3. рдХрд░्рдордзाрд░рдп — рдиीрд▓рдХрдорд▓ (рдиीрд▓ा рдХрдорд▓)
    4. рдмрд╣ुрд╡्рд░ीрд╣ि — рдкीрддाрдо्рдмрд░ (рдЬो рдкीрд▓े рд╡рд╕्рдд्рд░ рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै)
    5. рдЕрд╡्рдпрдпीрднाрд╡ — рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд




6. рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпрдп



  • рдЙрдкрд╕рд░्рдЧ: рд╢рдм्рдж рдХे рдЖрд░ंрдн рдоें рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ा рд░ूрдк (рдЬैрд╕े – рдк्рд░, рдЕрдиु, рд╕рдо, рдкрд░ा)
  • рдк्рд░рдд्рдпрдп: рд╢рдм्рдж рдХे рдЕंрдд рдоें рдЬुрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рд░ूрдк (рдЬैрд╕े – рдХрддा, рдИ, рдкрди, рд╡ाрд▓ा)




7. рд╢рдм्рдж рднेрдж



  • рд╕ंрдЬ्рдЮा, рд╕рд░्рд╡рдиाрдо, рд╡िрд╢ेрд╖рдг, рдХ्рд░िрдпा, рдХ्рд░िрдпाрд╡िрд╢ेрд╖рдг, рдЕрд╡्рдпрдп, рд╕ंрдмंрдзрдмोрдзрдХ, рд╡िрд╕्рдордпाрджिрдмोрдзрдХ




8. рдХाрд░рдХ рдФрд░ рд╡िрднрдХ्рддि



  • рд╕ंрдЬ्рдЮा/рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рдФрд░ рдХ्рд░िрдпा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХो рдХाрд░рдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
  • рдЫः рдХाрд░рдХ: рдХрд░्рддा, рдХрд░्рдо, рдХрд░рдг, рд╕ंрдк्рд░рджाрди, рдЕрдкाрджाрди, рдЕрдзिрдХрд░рдг
  • рд╡िрднрдХ्рддि рдЪिрд╣्рди: рдиे, рдХो, рд╕े, рдХे рд▓िрдП, рдХा/рдХी/рдХे рдЖрджि।




9. рдХाрд▓ рдФрд░ рд╡ाрдЪ्рдп



  • рдХाрд▓: рд╡рд░्рддрдоाрди, рднूрдд, рднрд╡िрд╖्рдп
  • рд╡ाрдЪ्рдп: рдХрд░्рддृрд╡ाрдЪ्рдп, рдХрд░्рдорд╡ाрдЪ्рдп, рднाрд╡рд╡ाрдЪ्рдп




10. рдЕрдиेрдХाрд░्рдердХ, рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी, рд╡िрд▓ोрдо рд╢рдм्рдж



  • рдЕрдиेрдХाрд░्рдердХ: рдЬिрдирдХा рдПрдХ рд░ूрдк рдЕрдиेрдХ рдЕрд░्рде рджेрддा рд╣ै (рдЬैрд╕े – рдЬрд▓ = рдкाрдиी / рд╣рд░ाрдиा / рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиा)
  • рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी: рд╕рдоाрди рдЕрд░्рде рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж (рдЬैрд╕े – рд╕ूрд░्рдп = рднाрдиु, рджिрд╡ाрдХрд░)
  • рд╡िрд▓ोрдо: рд╡िрдкрд░ीрдд рдЕрд░्рде рд╡ाрд▓े рд╢рдм्рдж (рдЬैрд╕े – рджिрди – рд░ाрдд)






ЁЯУЪ рднाрдЧ–2 : рд╕ाрд╣िрдд्рдп (Sahitya)




рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди



  1. рдЖрджिрдХाрд▓ (1050–1350 рдИ.) – рд╡ीрд░рдЧाрдеा рдХाрд╡्рдп, рд░рдЪрдиाрдПँ: рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो
  2. рднрдХ्рддिрдХाрд▓ (1350–1700 рдИ.) – рд░ाрдорднрдХ्рддि рдФрд░ рдХृрд╖्рдгрднрдХ्рддि рдзाрд░ा
    • рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि: рдХрдмीрд░, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕ूрд░рджाрд╕, рдоीрд░ाрдмाрдИ

  3. рд░ीрддिрдХाрд▓ (1700–1850 рдИ.) – рд╢्рд░ृंрдЧाрд░ рдк्рд░рдзाрди рдХाрд╡्рдп
    • рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि: рдмिрд╣ाрд░ी, рдХेрд╢рд╡рджाрд╕, рдкрдж्рдоाрдХрд░

  4. рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ (1850 рд╕े рдЕрдм рддрдХ)
    • рднाрд░рддेрди्рджु рдпुрдЧ
    • рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ
    • рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ
    • рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж, рдирдИ рдХрд╡िрддा, рдЬрдирд╡ाрджी рдХрд╡िрддा






ЁЯзС‍ЁЯПл рднाрдЧ–3 : рднाрд╖ा-рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпाँ



  • рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкрдв़рдиा, рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд░ рдХौрд╢рд▓ों рдХा рд╡िрдХाрд╕
  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдзिрдпाँ:
    1. рд╡्рдпाрдХрд░рдг-рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╡िрдзि
    2. рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╡िрдзि
    3. рд╢्рд░рд╡рдг-рджृрд╢्рдп рд╡िрдзि
    4. рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╡िрдзि
    5. рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг (Activity-based Learning) 


ЁЯк╢ рднाрдЧ – 2 : рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рдкрд░िрдЪрдп

ЁЯзн 1. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди

рдХाрд▓

рд╕рдордп рд╕ीрдоा

рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि

рдЖрджिрдХाрд▓

1050–1350 рдИ.

рд╡ीрд░рдЧाрдеा рдХाрд╡्рдп, рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░

рдЪंрджрдмрд░рджाрдИ, рдЬрдЧрдиिрдХ

рднрдХ्рддिрдХाрд▓

1350–1700 рдИ.

рдИрд╢्рд╡рд░ рднрдХ्рддि, рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा

рдХрдмीрд░, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕ूрд░рджाрд╕

рд░ीрддिрдХाрд▓

1700–1850 рдИ.

рд╢्рд░ृंрдЧाрд░ рд░рд╕, рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХ рднाрд╖ा

рдмिрд╣ाрд░ी, рдХेрд╢рд╡рджाрд╕, рджेрд╡

рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓

1850 рдИ. рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди

рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж, рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж

рднाрд░рддेрди्рджु, рдорд╣ाрджेрд╡ी, рдиिрд░ाрд▓ा




ЁЯМ┐ 2. рдЖрджिрдХाрд▓ (рд╡ीрд░рдЧाрдеा рдХाрд▓)


ЁЯФ╕ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

  • рд░ाрдЬाрдУं рдФрд░ рд╡ीрд░ों рдХी рд╡ीрд░рддा рдХा рд╡рд░्рдгрди
  • рдк्рд░ाрдЪीрди рд▓ोрдХрдЧाрдеाрдУं рдХी рд╢ैрд▓ी
  • рднाрд╖ा – рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╣िंрджी

ЁЯФ╕ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдПँ



  • рдЪंрджрдмрд░рджाрдИ – рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो
  • рдЬрдпрдирдХ – рдЕрд▓ंрдХाрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣
  • рдЬрдЧрдиिрдХ – рдЕрд▓्рд╣ा рдЦंрдб



ЁЯМ╕ 3. рднрдХ्рддिрдХाрд▓

рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХो рджो рдзाрд░ाрдУं рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै ЁЯСЗ

рдзाрд░ा

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि

рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рдиिрд░्рдЧुрдг рднрдХ्рддि рдзाрд░ा

рдХрдмीрд░, рд░ैрджाрд╕, рджाрджू

рдИрд╢्рд╡рд░ рдиिрд░ाрдХाрд░, рд░ूрдкрд░рд╣िрдд

рд╕рдЧुрдг рднрдХ्рддि рдзाрд░ा

рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕ूрд░рджाрд╕, рдоीрд░ाрдмाрдИ

рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕ाрдХाрд░ рд░ूрдк рдоें



ЁЯФ╣ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдПँ



  • рдХрдмीрд░рджाрд╕ – рдмीрдЬрдХ, рд╕ाрдЦी, рд╕рдмрдж, рд░рдоैрдиी
    • “рдХрдмीрд░ рдХे рджोрд╣े” рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं
    • рдиिрд░्рдЧुрдг рднрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ
    • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп – рдИрд╢्рд╡рд░ рднрдХ्рддि, рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕-рд╡िрд░ोрдз

  • рд░ैрджाрд╕ (рд░рд╡िрджाрд╕) – рдорди рдЪंрдЧा рддो рдХрдаौрддी рдоें рдЧंрдЧा
    • рдЬाрддिрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рд╕рди्рджेрд╢

  • рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ – рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕, рд╡िрдирдп рдкрдд्рд░िрдХा, рдХрд╡िрддाрд╡рд▓ी, рджोрд╣ाрд╡рд▓ी
    • рд╕рдЧुрдг рд░ाрдорднрдХ्рддि рд╢ाрдЦा
    • рд╕рд░рд▓ рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा

  • рд╕ूрд░рджाрд╕ – рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░, рд╕ूрд░рд╕ाрд░ाрд╡рд▓ी, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓рд╣рд░ी
    • рд╕рдЧुрдг рдХृрд╖्рдгрднрдХ्рддि рд╢ाрдЦा
    • рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдФрд░ рдоाрдзुрд░्рдп рднाрд╡ рдк्рд░рдоुрдЦ

  • рдоीрд░ाрдмाрдИ – рдЧीрдд рдЧोрд╡िंрдж рддिрд▓рдХ, рдкрджाрд╡рд▓ी
    • рдХृрд╖्рдг рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг






ЁЯТР 4. рд░ीрддिрдХाрд▓ (рд╢्рд░ृंрдЧाрд░िрдХ рдпुрдЧ)




ЁЯФ╕ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ



  • рдХाрд╡्рдп рдХा рдХेंрдж्рд░ рдиाрдпрдХ-рдиाрдпिрдХा рдФрд░ рд╢्рд░ृंрдЧाрд░ рд░рд╕
  • рднाрд╖ा – рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा
  • рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХрддा рдФрд░ рднाрд╡ рд╕ौंрджрд░्рдп


ЁЯФ╣ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдПँ

рдХрд╡ि

рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиा

рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рдмिрд╣ाрд░ी

рдмिрд╣ाрд░ी рд╕рддрд╕рдИ

рд╢्рд░ृंрдЧाрд░ рдФрд░ рдиीрддि рджोрд╣े

рдХेрд╢рд╡рджाрд╕

рд░рд╕िрдХрдк्рд░िрдпा, рдХрд╡िрдк्рд░िрдпा, рд░ाрдордЪंрдж्рд░िрдХा

рд░ीрддि рдЧ्рд░ंрдеों рдХे рдиिрд░्рдоाрддा

рджेрд╡

рднрд╡ाрдиी рд╡िрд▓ाрд╕, рд░рд╕ рд░ंрдЧ

рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХ рд╢ैрд▓ी

рдкрдж्рдоाрдХрд░

рдЬрдЧрдж्рд╡िрдиोрдж, рд╣рд░्рд╖рд╡िрд▓ाрд╕

рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि

рдорддिрд░ाрдо

рд░рд╕рд░ाрдЬ, рднाрд╡рдк्рд░рдХाрд╢

рд╢्рд░ृंрдЧाрд░ рд░рд╕ рдХे рдХрд╡ि



ЁЯХК️ 5. рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓




ЁЯХп️ (1) рднाрд░рддेрди्рджु рдпुрдЧ (1850–1900 рдИ.)



  • рд╣िंрджी рдЧрдж्рдп рдХा рдЖрд░ंрднिрдХ рдпुрдЧ
  • рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा
  • рднाрд╖ा – рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ेрдЦрдХ:
    • рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ – “рдЕंрдзेрд░ рдирдЧрд░ी”, “рднाрд░рдд рджुрд░्рджрд╢ा”
    • рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рднрдЯ्рдЯ – “рд╣िंрджी рдк्рд░рджीрдк”
    • рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░ – “рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рд╣िрдЯोрдкрджेрд╢”




ЁЯХп️ (2) рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ (1900–1920 рдИ.)



  • рдиिрдмंрдз, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╡िрдХाрд╕
  • рднाрд╖ा рд╢ुрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддрдиिрд╖्рда
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ेрдЦрдХ:
    • рдорд╣ाрд╡ीрд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी – “рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдкрдд्рд░िрдХा” рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ
    • рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд – “рд╕ाрдХेрдд”, “рднाрд░рдд рднाрд░рддी”
    • рдирд░ेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рдЕрдпोрдз्рдпा рд╕िंрд╣ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп рд╣рд░िрдФрдз




ЁЯМ║ (3) рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ (1918–1938)



  • рдХрд▓्рдкрдиा, рдк्рд░рдХृрддि, рдк्рд░ेрдо, рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж
  • “рдЪाрд░ рд╕्рддंрдн” – рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд, рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा, рдиिрд░ाрд▓ा
  • рдоुрдЦ्рдп рд░рдЪрдиाрдПँ:
    • рдХाрдоाрдпрдиी – рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж
    • рдЧुंрдЬрди, рдкрд▓्рд▓рд╡ – рдкंрдд
    • рджीрдкрд╢िрдЦा, рдпाрдоा – рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा
    • рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕рд░ोрдЬ рд╕्рдоृрддि – рдиिрд░ाрд▓ा




ЁЯМ┐ (4) рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж, рдирдИ рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдЬрдирд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп (1938 рдХे рдмाрдж)



  • рд╕рдоाрдЬ, рдпрдеाрд░्рде, рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рд╡्рдпрдХ्рддि рдЪेрддрдиा
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡ि: рдЕрдЬ्рдЮेрдп, рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди, рдХेрджाрд░рдиाрде рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдоुрдХ्рддिрдмोрдз


ЁЯУЦ 6. рд╣िंрджी рдЧрдж्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕

рдЧрдж्рдп рд░ूрдк

рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ेрдЦрдХ

рд░рдЪрдиा

рдиिрдмंрдз

рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ

“рдХुрдЯрдЬ”, “рднोрд▓ाрд░ाрдо рдХा рдЬीрд╡”

рдЙрдкрди्рдпाрд╕

рдк्рд░ेрдордЪंрдж

“рдЧोрджाрди”, “рдЧрдмрди”, “рдирдордХ рдХा рджाрд░ोрдЧा”

рдХрд╣ाрдиी

рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рдоृрджुрд▓ा рдЧрд░्рдЧ

“рдЗрджрдЧाрд╣”, “рдЫोрдЯीрд╕ी рдмाрдд”

рдиाрдЯрдХ

рднाрд░рддेрди्рджु, рдк्рд░рд╕ाрдж

“рдЕंрдзेрд░ рдирдЧрд░ी”, “рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд”




ЁЯза рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░рд╢्рди (Objective Style)



  1. ‘рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░’ рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХौрди рд╣ैं?
    → рд╕ूрд░рджाрд╕
  2. ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХिрд╕ рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ?
    → рдЕрд╡рдзी
  3. ‘рдХाрдоाрдпрдиी’ рдХे рдХрд╡ि рдХौрди рд╣ैं?
    → рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж
  4. ‘рдЕंрдзेрд░ рдирдЧрд░ी рдЪौрдкрдЯ рд░ाрдЬा’ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं—
    → рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░
  5. ‘рднाрд░рдд рднाрд░рддी’ рдХी рд░рдЪрдиा рдХिрд╕рдиे рдХी?
    → рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд


рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ