Latest Study Materials and Test Series

EMRS , KVS/NVS Tier-2 TGT Hindi Free Test

TGT Hindi (Tier-2) Mock Test рдЕрдкрдиा рд╕्рдХोрд░ рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрдоिрдЯ рдХрд░ें

EMRS: Teaching Aptitude and Domain Knowledge Notes PDF

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдПрд╡ं рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рдЬ्рдЮाрди — рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣िрди्рджी рдиोрдЯ्рд╕

1. рдкрд░िрдЪрдп — рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा

рдкрд░िрднाрд╖ा: рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╣ рд╕рдордЧ्рд░ рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоें рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे, рд╕рдордЭाрдиे, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиे, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै।

рдорд╣рдд्рд╡: рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╖рдп рдЬ्рдЮाрди рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं; рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд, рд╡िрдзिрдпाँ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी-рдХेंрдж्рд░िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ुрдЪि рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

2. рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧुрдг рд╡ рд▓рдХ्рд╖рдг

  • рд╕ंрдЪाрд░ рдХौрд╢рд▓: рд╕्рдкрд╖्рдЯ, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдПрд╡ं рдк्рд░ेрд░рдХ рдмोрд▓рдиा рд╡ рд▓िрдЦрдиा рдЖрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  • рдзैрд░्рдп рд╡ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि: рднिрди्рди-рднिрди्рди рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдЧुрдг।
  • рдЖрдпोрдЬрди рдХ्рд╖рдорддा (Planning): рдкाрда рдпोрдЬрдиा, рдХाрд░्рдп-рдкрдд्рд░ рд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा।
  • рдирд╡рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Creativity): рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╡ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдзाрди।
  • рдиैрддिрдХрддा рд╡ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕ेрдЯ рдХрд░рдиा: рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╡ рдЖрджрд░्рд╢ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди।

3. рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпाँ (Methods) — рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡ рдЙрджाрд╣рд░рдг

3.1 рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╡िрдзिрдпाँ

  • рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди (Lecture): рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП; рдкрд░рди्рддु рд╕ंрд╡ाрдж рд╡ рдЫाрдд्рд░-рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ें।
  • рдЕрдиुрджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╡िрдзि: рдиिрд░्рджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

3.2 рдЫाрдд्рд░-рдХेंрдж्рд░िрдд рд╡िрдзिрдпाँ

  • рдЪрд░्рдЪा (Discussion): рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдиिрдордп рд╕े рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ / Inquiry: рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдбेрдЯा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рд╕ीрдЦрдиा।
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рд╡िрдзि: рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди—рд░िрд╕рд░्рдЪ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдпाрдд्рд░ा, рдк्рд░рд╕्рддुрддि।
  • рд╕рд╣рдХाрд░ी рдЕрдзिрдЧрдо (Cooperative Learning): рдЬिрдЧрд╕ॉ, рдЯीрдЪ-рдЯेрдХ-рдкेрдпрд░ — рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХौрд╢рд▓ рд╕рд╣-рдкाрдарди।
  • рдЧрддिрд╡िрдзि-рдЖрдзाрд░िрдд (Activity-Based): рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдпे рдЦेрд▓ рд╡ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ।

3.3 рд╡िрдзि рдЪрдпрди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд

  • рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рдЙрдо्рд░ рд╡ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЪुрдиें।
  • рдЕрд╡рдзि, рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦें।
  • рдоिрд╢्рд░िрдд рд╡िрдзि (Blended approach) рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै।

4. рдоूрд▓्рдпांрдХрди (Assessment)

4.1 рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдиिрд░рди्рддрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди / Formative: рдХ्рд▓ाрд╕ рдХाрд░्рдп, рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░, рдЫोрдЯे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг — рд╕ुрдзाрд░ рд╣ेрддु।
  • рд╕рдоाрд╣ाрд░рдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди / Summative: рдкрд░ीрдХ्рд╖ा, рдЕंрддिрдо рдЖрдХрд▓рди — рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдиाрдкрдиे рдХे рд▓िрдпे।
  • рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ / Diagnostic: рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕंрддрд░ рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиे рд╣ेрддु।
  • рд╕्рд╡-рдоूрд▓्рдпांрдХрди / Self-assessment: рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЧрддि рдХा рдоाрдкрди рдХрд░рддा рд╣ै।

4.2 рдЕрдЪ्рдЫे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд

  • рд╡ैрдзрддा (Validity) — рдЬो рдоाрдкрдиा рд╣ै рд╡рд╣ी рдоाрдкें।
  • рдкрд░िрд╢ुрдж्рдзрддा (Reliability) — рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рдеिрд░ рд╡ рджोрд╣рд░ाрдП рдЬा рд╕рдХрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ों।
  • рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХрддा (Practicality) — рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡ рд╕рдордп рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ों।
  • рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा (Objectivity) — рдЕрдиुрдоाрди рд╡ рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рд╕े рдоुрдХ्рдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг।

4.3 рдЖрдХрд▓рди рдХे рддрд░ीрдХे

  • рд░ूрдЯीрди рдХ्рд╡िрдЬ़, рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рд░िрдкोрд░्рдЯ, рдкिрдЕрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди।
  • Rubrics рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рдЧ्рд░ेрдбिंрдЧ рд╕рд░рд▓ рд╡ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╣ोрддी рд╣ै।

5. рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдмंрдзрди (Classroom Management)

  • рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рдиिрдпрдо рдФрд░ рджिрдирдЪрд░्рдпा рдмрдиाрдПं।
  • рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди (Praise, stickers, points) рджें।
  • рд╕ीрдЯिंрдЧ рдЕрд░ेंрдЬрдоेंрдЯ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓ें (group/individual)।
  • рд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрди: рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧрддिрд╡िрдзि рдХे рд▓िрдпे рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рджें।
  • рдбिрдлрд░ेंрд╢िрдПрдЯेрдб рдиिрд░्рджेрд╢: рддेрдЬ, рдордз्рдпрдо рдФрд░ рдзीрдоे рд╕ीрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдпे рдЕрд▓рдЧ- рдЕрд▓рдЧ рдХाрд░्рдп।

6. ICT рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди

рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рд╡ рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрддा рд╣ै।

  • рдк्рд░рд╕्рддुрддि (Slides), рд╡ीрдбिрдпो, рд╕िрдоुрд▓ेрд╢рди (PhET рдЬैрд╕े), рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдРрдк्рд╕।
  • рдСрдирд▓ाрдЗрди рдХ्рд╡िрдЬ़ (Kahoot!, Quizizz) рд╕े рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рдлीрдбрдмैрдХ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
  • LMS (Google Classroom, Moodle) рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд╕ाрдЗрдирдоेंрдЯ рд╡ рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди।
  • рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा: рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдиिрдпрдо рд╕िрдЦाрдПँ—рд╕ोрд░्рд╕ рд╡ рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрддाрдПं।

7. рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рдЬ्рдЮाрди — рд╡िрд╖рдпрд╡ाрд░ рдкेрдбाрдЧॉрдЬी (рд╣िрди्рджी рдоें)

7.1 рднाрд╖ा (рд╣िрди्рджी)

  • рдХौрд╢рд▓ рдХ्рд░рдо: рд╕ुрдирдиा → рдмोрд▓рдиा → рдкрдв़рдиा → рд▓िрдЦрдиा
  • рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा, рд╕ंрд╡ाрдж, рд╢рдм्рдж рдЦेрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें।
  • рд╡्рдпाрдХрд░рдг: рдЙрджाрд╣рд░рдг-рдЖрдзाрд░िрдд (Inductive) рд╡िрдзि рд╕े рдиिрдпрдо рд╕рдордЭाрдПँ।
  • рдд्рд░ुрдЯि рд╕ुрдзाрд░: рд▓िрдЦिрдд рдирдоूрдиे рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें।

7.2 рдЧрдгिрдд

  • Concrete → Pictorial → Abstract (C-P-A) рдХ्рд░рдо рд╕े рдкрдв़ाрдПँ।
  • рдоाрдирд╕िрдХ рдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдн्рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдпा-рд╕рдоाрдзाрди рд░рдгрдиीрддि (Polya’s steps)।
  • рд╣ाрдеों-рдкрд░рдЦे (manipulatives): рдм्рд▓ॉрдХ्рд╕, рдиंрдмрд░ рд▓ाрдЗрди, рднिрди्рди рдкрдЯ्рдЯिрдпाँ рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।

7.3 рд╡िрдЬ्рдЮाрди

  • рдк्рд░рдпोрдЧ-рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг—рд╣ाрдЗрдкोрдеेрд╕िрд╕ рдмрдиाрдПँ, рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░ें, рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ें।
  • рдХॉрдирд╕ेрдк्рдЯ рдоैрдк рд╡ рдЪाрд░्рдЯ рд╕े рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЬोрдб़ें (рдЬैрд╕े рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░, рдКрд░्рдЬा рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг)।
  • рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдиिрдпрдо—рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें рдХ्рдпा рдХрд░рдиा/рдХ्рдпा рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ै рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░рдЦें।

7.4 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди

  • рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрддों (documents, photographs) рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕िрдЦाрдПँ।
  • рд╕рдордп-рд░ेрдЦा (timeline) рдФрд░ рдирдХ्рд╢े рдХे рдХाрд░्рдп рд╕े рдХंрдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै।
  • рд╕्рдеाрдиीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕/рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдиाрдЗрдП।

8. рдк्рд░рд╢्рди рдмैंрдХ (MCQ рдПрд╡ं рд▓рдШु/рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЙрдд्рддрд░)

8.1 MCQ — рдЙрджाрд╣рд░рдг

  1. рдлॉрд░्рдоेрдЯिрд╡ рдЕрд╕ेрд╕рдоेंрдЯ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ै?
    A) рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ैंрдХिंрдЧ
    B) рд╕ीрдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рджे рдХрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा
    C) рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рджेрдиा
    D) рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХрдо рдХрд░рдиा
  2. рдЧрдгिрдд рдоें Concrete → Pictorial → Abstract рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрд╕рд▓िрдП рд╣ै?
    A) рд╕्рдорд░рдг рд╢рдХ्рддि рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП
    B) рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХी рдаोрд╕ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
    C) рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ рдХे рд▓िрдП
    D) рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП

рдЙрдд्рддрд░:

1: B    2: B

8.2 рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ — рдЙрджाрд╣рд░рдг

рдк्рд░рд╢्рди: рдлॉрд░्рдоेрдЯिрд╡ рдЕрд╕ेрд╕рдоेंрдЯ рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░ (2-3 рдкंрдХ्рддि): рдпрд╣ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдФрд░ рдХाрд░्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рд╕рдордЭ рдЬाрдирдХрд░ рддुрд░ंрдд рдлीрдбрдмैрдХ рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдХрд░рддा рд╣ै।

9. рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддि рд╡ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ुрдЭाрд╡

  • рдиोрдЯ्рд╕ рдХो рдЫोрдЯे рдмिंрджुрдУं рд╡ рдХीрд╡рд░्рдб рдоें рд░рдЦें — рдлрдЯाрдлрдЯ рд░िрд╡ीрдЬрди рдХे рд▓िрдП।
  • рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрдд्рд░ рд╣рд▓ рдХрд░ें — рд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
  • MCQ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдЯ्рд░ैрдЯेрдЬी: рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХो рд╣рдЯाрдиा (Elimination) рдФрд░ рд▓ॉрдХ рд╢рдм्рджों рдкрд░ рдз्рдпाрди।
  • рд▓рдо्рдмे рдЙрдд्рддрд░ों рдоें рдХ्рд▓ाрд╕рд░ूрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЬрд░ूрд░ рджें—рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмрдиाрддा рд╣ै।

10. рдоॉрдбрд▓ рд▓ॉрди्рдЧ рдЖрди्рд╕рд░ (2 рдЙрджाрд╣рд░рдг)

10.1 рдк्рд░рд╢्рди: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдХिрди рдоुрдЦ्рдп рдмाрддों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП?

рдЙрдд्рддрд░ (рдирдоूрдиा): рдкाрда рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╕рдордп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдкाрда्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдЪाрд╣िрдП—рдЬैрд╕े рдЬ्рдЮाрди, рдХौрд╢рд▓ рдпा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╡ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░ें; рд╕рдордп рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░ें; рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рддрд░ीрдХे (рдлाрд░्рдоेрдЯिрд╡/рд╕рдоाрд╣ाрд░рдХ) рддрдп рдХрд░ें; рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рдЬोрдб़ें рдЬो рд╡िрднिрди्рди рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦें—рдФрд░ рдЕрди्рдд рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी (inclusive) рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдПँ рддाрдХि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднी рд╕ीрдЦ рд╕рдХें।

10.2 рдк्рд░рд╢्рди: рдЧрдгिрдд рд╕िрдЦाрдиे рдоें C–P–A рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрддाрдЗрдП।

рдЙрдд्рддрд░ (рдирдоूрдиा): C–P–A (Concrete–Pictorial–Abstract) рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкрд╣рд▓े рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े (Concrete) рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рдлिрд░ рдЪिрдд्рд░ों/рдоॉрдбрд▓ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े (Pictorial) рдФрд░ рдЕрди्рддрддः рдк्рд░рддीрдХ рдпा рд╕ूрдд्рд░ (Abstract) рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рджृрдв़ рдмрдирддी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╡िрднिрди्рди рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣рд▓ рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै।

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ