Latest Study Materials and Test Series

CTET 2026, 8 Feb Paper- 2 CDP

  1. In an inclusive classroom, adaptations should be made in : (a) Learning goals (b) Teaching-learning strategies (c) Provisioning of support (d) Assessment (1) (a), (c), (d) (2) (b), (c), (d) (3) (a), (b), (c), (d) (4) (a), (b), (d) рдПрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХिрд╕рдоें рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП? (a) рдЕрдзिрдЧрдо рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдоें (b) рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рд░рдгрдиीрддिрдпों рдоें (c) рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдоें (d) рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдоें (1) (a), (c), (d) (2) (b), (c), (d) (3) (a), (b), (c), (d) (4) (a), (b), (d) 2. Which of the following does not come under the category of sensory impairments? (1) dysgraphia (2) hard of hearing (3) partial loss of vision (4) colour blindness рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ी рдЕрдХ्рд╖рдорддा рд╕ंрд╡ेрджी рдмाрдзिрддा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдирд╣ीं рдЖрддी рд╣ै? (1) рд▓ेрдЦрди рд╡ैрдХрд▓्рдп (2) рд╢्рд░рд╡рдг рдоें рдХрдаिрдиाрдИ (3) рджृрд╖्рдЯि рдХी рдЖंрд╢िрдХ рд╣ाрдиि (4) рд░ंрдЧ рджृрд╖्рдЯिрд╣ीрдирддा 3. According to Jean Piaget, cognitive development : (1) is dependent upon the development of language capabilities. (2) is the process of acquiring the ability to use cultural t...

EMRS: Teaching Aptitude and Domain Knowledge Notes PDF

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдПрд╡ं рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рдЬ्рдЮाрди — рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣िрди्рджी рдиोрдЯ्рд╕

1. рдкрд░िрдЪрдп — рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा

рдкрд░िрднाрд╖ा: рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╣ рд╕рдордЧ्рд░ рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоें рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे, рд╕рдордЭाрдиे, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиे, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै।

рдорд╣рдд्рд╡: рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╖рдп рдЬ्рдЮाрди рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं; рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд, рд╡िрдзिрдпाँ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी-рдХेंрдж्рд░िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ुрдЪि рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

2. рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧुрдг рд╡ рд▓рдХ्рд╖рдг

  • рд╕ंрдЪाрд░ рдХौрд╢рд▓: рд╕्рдкрд╖्рдЯ, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдПрд╡ं рдк्рд░ेрд░рдХ рдмोрд▓рдиा рд╡ рд▓िрдЦрдиा рдЖрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  • рдзैрд░्рдп рд╡ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि: рднिрди्рди-рднिрди्рди рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдЧुрдг।
  • рдЖрдпोрдЬрди рдХ्рд╖рдорддा (Planning): рдкाрда рдпोрдЬрдиा, рдХाрд░्рдп-рдкрдд्рд░ рд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा।
  • рдирд╡рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Creativity): рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╡ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдзाрди।
  • рдиैрддिрдХрддा рд╡ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕ेрдЯ рдХрд░рдиा: рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╡ рдЖрджрд░्рд╢ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди।

3. рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпाँ (Methods) — рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡ рдЙрджाрд╣рд░рдг

3.1 рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╡िрдзिрдпाँ

  • рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди (Lecture): рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП; рдкрд░рди्рддु рд╕ंрд╡ाрдж рд╡ рдЫाрдд्рд░-рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ें।
  • рдЕрдиुрджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╡िрдзि: рдиिрд░्рджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

3.2 рдЫाрдд्рд░-рдХेंрдж्рд░िрдд рд╡िрдзिрдпाँ

  • рдЪрд░्рдЪा (Discussion): рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдиिрдордп рд╕े рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ / Inquiry: рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдбेрдЯा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рд╕ीрдЦрдиा।
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рд╡िрдзि: рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди—рд░िрд╕рд░्рдЪ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдпाрдд्рд░ा, рдк्рд░рд╕्рддुрддि।
  • рд╕рд╣рдХाрд░ी рдЕрдзिрдЧрдо (Cooperative Learning): рдЬिрдЧрд╕ॉ, рдЯीрдЪ-рдЯेрдХ-рдкेрдпрд░ — рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХौрд╢рд▓ рд╕рд╣-рдкाрдарди।
  • рдЧрддिрд╡िрдзि-рдЖрдзाрд░िрдд (Activity-Based): рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдпे рдЦेрд▓ рд╡ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ।

3.3 рд╡िрдзि рдЪрдпрди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд

  • рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рдЙрдо्рд░ рд╡ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЪुрдиें।
  • рдЕрд╡рдзि, рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦें।
  • рдоिрд╢्рд░िрдд рд╡िрдзि (Blended approach) рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддी рд╣ै।

4. рдоूрд▓्рдпांрдХрди (Assessment)

4.1 рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдиिрд░рди्рддрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди / Formative: рдХ्рд▓ाрд╕ рдХाрд░्рдп, рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░, рдЫोрдЯे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг — рд╕ुрдзाрд░ рд╣ेрддु।
  • рд╕рдоाрд╣ाрд░рдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди / Summative: рдкрд░ीрдХ्рд╖ा, рдЕंрддिрдо рдЖрдХрд▓рди — рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдиाрдкрдиे рдХे рд▓िрдпे।
  • рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ / Diagnostic: рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕंрддрд░ рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиे рд╣ेрддु।
  • рд╕्рд╡-рдоूрд▓्рдпांрдХрди / Self-assessment: рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЧрддि рдХा рдоाрдкрди рдХрд░рддा рд╣ै।

4.2 рдЕрдЪ्рдЫे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд

  • рд╡ैрдзрддा (Validity) — рдЬो рдоाрдкрдиा рд╣ै рд╡рд╣ी рдоाрдкें।
  • рдкрд░िрд╢ुрдж्рдзрддा (Reliability) — рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рдеिрд░ рд╡ рджोрд╣рд░ाрдП рдЬा рд╕рдХрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ों।
  • рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХрддा (Practicality) — рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡ рд╕рдордп рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ों।
  • рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा (Objectivity) — рдЕрдиुрдоाрди рд╡ рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рд╕े рдоुрдХ्рдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг।

4.3 рдЖрдХрд▓рди рдХे рддрд░ीрдХे

  • рд░ूрдЯीрди рдХ्рд╡िрдЬ़, рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рд░िрдкोрд░्рдЯ, рдкिрдЕрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди।
  • Rubrics рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рдЧ्рд░ेрдбिंрдЧ рд╕рд░рд▓ рд╡ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╣ोрддी рд╣ै।

5. рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдмंрдзрди (Classroom Management)

  • рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рдиिрдпрдо рдФрд░ рджिрдирдЪрд░्рдпा рдмрдиाрдПं।
  • рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди (Praise, stickers, points) рджें।
  • рд╕ीрдЯिंрдЧ рдЕрд░ेंрдЬрдоेंрдЯ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓ें (group/individual)।
  • рд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрди: рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧрддिрд╡िрдзि рдХे рд▓िрдпे рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рджें।
  • рдбिрдлрд░ेंрд╢िрдПрдЯेрдб рдиिрд░्рджेрд╢: рддेрдЬ, рдордз्рдпрдо рдФрд░ рдзीрдоे рд╕ीрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдпे рдЕрд▓рдЧ- рдЕрд▓рдЧ рдХाрд░्рдп।

6. ICT рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди

рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рд╡ рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрддा рд╣ै।

  • рдк्рд░рд╕्рддुрддि (Slides), рд╡ीрдбिрдпो, рд╕िрдоुрд▓ेрд╢рди (PhET рдЬैрд╕े), рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдРрдк्рд╕।
  • рдСрдирд▓ाрдЗрди рдХ्рд╡िрдЬ़ (Kahoot!, Quizizz) рд╕े рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рдлीрдбрдмैрдХ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
  • LMS (Google Classroom, Moodle) рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд╕ाрдЗрдирдоेंрдЯ рд╡ рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди।
  • рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा: рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдиिрдпрдо рд╕िрдЦाрдПँ—рд╕ोрд░्рд╕ рд╡ рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрддाрдПं।

7. рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рдЬ्рдЮाрди — рд╡िрд╖рдпрд╡ाрд░ рдкेрдбाрдЧॉрдЬी (рд╣िрди्рджी рдоें)

7.1 рднाрд╖ा (рд╣िрди्рджी)

  • рдХौрд╢рд▓ рдХ्рд░рдо: рд╕ुрдирдиा → рдмोрд▓рдиा → рдкрдв़рдиा → рд▓िрдЦрдиा
  • рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा, рд╕ंрд╡ाрдж, рд╢рдм्рдж рдЦेрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें।
  • рд╡्рдпाрдХрд░рдг: рдЙрджाрд╣рд░рдг-рдЖрдзाрд░िрдд (Inductive) рд╡िрдзि рд╕े рдиिрдпрдо рд╕рдордЭाрдПँ।
  • рдд्рд░ुрдЯि рд╕ुрдзाрд░: рд▓िрдЦिрдд рдирдоूрдиे рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें।

7.2 рдЧрдгिрдд

  • Concrete → Pictorial → Abstract (C-P-A) рдХ्рд░рдо рд╕े рдкрдв़ाрдПँ।
  • рдоाрдирд╕िрдХ рдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдн्рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдпा-рд╕рдоाрдзाрди рд░рдгрдиीрддि (Polya’s steps)।
  • рд╣ाрдеों-рдкрд░рдЦे (manipulatives): рдм्рд▓ॉрдХ्рд╕, рдиंрдмрд░ рд▓ाрдЗрди, рднिрди्рди рдкрдЯ्рдЯिрдпाँ рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।

7.3 рд╡िрдЬ्рдЮाрди

  • рдк्рд░рдпोрдЧ-рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг—рд╣ाрдЗрдкोрдеेрд╕िрд╕ рдмрдиाрдПँ, рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░ें, рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ें।
  • рдХॉрдирд╕ेрдк्рдЯ рдоैрдк рд╡ рдЪाрд░्рдЯ рд╕े рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЬोрдб़ें (рдЬैрд╕े рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░, рдКрд░्рдЬा рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг)।
  • рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдиिрдпрдо—рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें рдХ्рдпा рдХрд░рдиा/рдХ्рдпा рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ै рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░рдЦें।

7.4 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди

  • рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрддों (documents, photographs) рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕िрдЦाрдПँ।
  • рд╕рдордп-рд░ेрдЦा (timeline) рдФрд░ рдирдХ्рд╢े рдХे рдХाрд░्рдп рд╕े рдХंрдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै।
  • рд╕्рдеाрдиीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕/рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдиाрдЗрдП।

8. рдк्рд░рд╢्рди рдмैंрдХ (MCQ рдПрд╡ं рд▓рдШु/рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЙрдд्рддрд░)

8.1 MCQ — рдЙрджाрд╣рд░рдг

  1. рдлॉрд░्рдоेрдЯिрд╡ рдЕрд╕ेрд╕рдоेंрдЯ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ै?
    A) рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ैंрдХिंрдЧ
    B) рд╕ीрдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рджे рдХрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा
    C) рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рджेрдиा
    D) рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХрдо рдХрд░рдиा
  2. рдЧрдгिрдд рдоें Concrete → Pictorial → Abstract рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрд╕рд▓िрдП рд╣ै?
    A) рд╕्рдорд░рдг рд╢рдХ्рддि рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП
    B) рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХी рдаोрд╕ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
    C) рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ рдХे рд▓िрдП
    D) рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП

рдЙрдд्рддрд░:

1: B    2: B

8.2 рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ — рдЙрджाрд╣рд░рдг

рдк्рд░рд╢्рди: рдлॉрд░्рдоेрдЯिрд╡ рдЕрд╕ेрд╕рдоेंрдЯ рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░ (2-3 рдкंрдХ्рддि): рдпрд╣ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдФрд░ рдХाрд░्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рд╕рдордЭ рдЬाрдирдХрд░ рддुрд░ंрдд рдлीрдбрдмैрдХ рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдХрд░рддा рд╣ै।

9. рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддि рд╡ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ुрдЭाрд╡

  • рдиोрдЯ्рд╕ рдХो рдЫोрдЯे рдмिंрджुрдУं рд╡ рдХीрд╡рд░्рдб рдоें рд░рдЦें — рдлрдЯाрдлрдЯ рд░िрд╡ीрдЬрди рдХे рд▓िрдП।
  • рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрдд्рд░ рд╣рд▓ рдХрд░ें — рд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
  • MCQ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдЯ्рд░ैрдЯेрдЬी: рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХो рд╣рдЯाрдиा (Elimination) рдФрд░ рд▓ॉрдХ рд╢рдм्рджों рдкрд░ рдз्рдпाрди।
  • рд▓рдо्рдмे рдЙрдд्рддрд░ों рдоें рдХ्рд▓ाрд╕рд░ूрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЬрд░ूрд░ рджें—рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдмрдиाрддा рд╣ै।

10. рдоॉрдбрд▓ рд▓ॉрди्рдЧ рдЖрди्рд╕рд░ (2 рдЙрджाрд╣рд░рдг)

10.1 рдк्рд░рд╢्рди: рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдХिрди рдоुрдЦ्рдп рдмाрддों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП?

рдЙрдд्рддрд░ (рдирдоूрдиा): рдкाрда рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╕рдордп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдкाрда्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдЪाрд╣िрдП—рдЬैрд╕े рдЬ्рдЮाрди, рдХौрд╢рд▓ рдпा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╡ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░ें; рд╕рдордп рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░ें; рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рддрд░ीрдХे (рдлाрд░्рдоेрдЯिрд╡/рд╕рдоाрд╣ाрд░рдХ) рддрдп рдХрд░ें; рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рдЬोрдб़ें рдЬो рд╡िрднिрди्рди рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦें—рдФрд░ рдЕрди्рдд рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी (inclusive) рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдПँ рддाрдХि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднी рд╕ीрдЦ рд╕рдХें।

10.2 рдк्рд░рд╢्рди: рдЧрдгिрдд рд╕िрдЦाрдиे рдоें C–P–A рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрддाрдЗрдП।

рдЙрдд्рддрд░ (рдирдоूрдиा): C–P–A (Concrete–Pictorial–Abstract) рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкрд╣рд▓े рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े (Concrete) рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рдлिрд░ рдЪिрдд्рд░ों/рдоॉрдбрд▓ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े (Pictorial) рдФрд░ рдЕрди्рддрддः рдк्рд░рддीрдХ рдпा рд╕ूрдд्рд░ (Abstract) рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рджृрдв़ рдмрдирддी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╡िрднिрди्рди рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣рд▓ рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै।

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ