рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдбी.рдПрд▓.рдПрдб. (B.T.C.) рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ेрдоेрд╕्рдЯрд░ - 2025 рдХे рдк्рд░рдердо рдк्рд░рд╢्рди-рдкрдд्рд░ 'рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा' рдХा рдкूрд░्рдг рд╣рд▓ рд╣ै:
рднाрдЧ 1: рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдк्рд░рд╢्рди (рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп)
рд╕рднी рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 1 рдЕंрдХ рдХा рд╣ै.
1. рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдгрди рдЖрдпोрдЧ рдХी рд╕ंрд╕्рддुрддिрдпां рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдеी-
• рдЙрдд्рддрд░: (1) рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े
2. рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी-
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж
3. рджрд░्рд╢рдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╣ी ______ рд╣ै।
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рдк्рд░ाрдЪीрди
4. "рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢ाрд▓ा рдоें рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖ा" рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं-
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рдЧिрдЬू рднाрдИ рдмрдзेрдХा
5. 6 рд╕े 14 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХे рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдХिрд╕ рдзाрд░ा рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (1) 45 (рдиोрдЯ: рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпрд╣ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21A рдХे рддрд╣рдд рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рдкрд░ рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 45 рд╕рд╣ी рд╣ै)
6. рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХिрд╕ рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╣ोрддा рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (3) рднाрд╡ाрдд्рдордХ
7. рдордиुрд╖्рдпों рдоें рдоूрд▓्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рдкрд░िрд╡ाрд░
8. рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (3) рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕
9. рдорджрд░рд╕ों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдеा-
• рдЙрдд्рддрд░: (1) рдлाрд░рд╕ी
10. рдиिрд╕्рдпंрджрди рд╕िрдж्рдзांрдд (Filtration Theory) рдХिрд╕рдиे рджिрдпा рдеा-
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рдоैрдХाрд▓े
11. рдк्рд░рдХृрддिрд╡ाрдж рдХा рд╢्рд░ेрд╖्рда рдпोрдЧрджाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХिрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि
12. рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдк्рд░рдпोрдЬрдирд╡ाрджी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (2) рдЕрдиुрднрд╡ рдХेрди्рдж्рд░िрдд
13. "рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдоेрд░ा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै- рдмाрд▓рдХ рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдоें рдкाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдЧुрдгों рдХा рдЪрддुрд░्рдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕, рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдЖрдд्рдоा।" рдпрд╣ рдХрдерди рдХिрд╕рдХा рд╣ै-
• рдЙрдд्рддрд░: (1) рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाँрдзी
14. рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдк्рд░рдердо рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдХрд╣ाँ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा?
• рдЙрдд्рддрд░: (4) рдоुрдо्рдмрдИ (рдордИ 1969 рдоें)
15. "рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПрдг्рдб рдПрдЬूрдХेрд╢рди" рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं-
• рдЙрдд्рддрд░: (3) рдЬॉрди рдбी.рд╡ी.
рднाрдЧ 2: рдЕрддि рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди
(рдЙрдд्рддрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 25 рд╢рдм्рджों рдоें)
• Q16) рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рдпा рд╣ै?
• рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдмाрд▓рдХ рдХी рдЬрди्рдордЬाрдд рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░ рдЙрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмैрдаाрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиाрддी рд╣ै।
• Q17) "рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдХा рд╕्рдеाрди рдкрд░्рджे рдХे рдкीрдЫे", рдпрд╣ рдХрдерди рдХिрд╕рдХा рд╣ै?
• рдпрд╣ рдХрдерди рд░ूрд╕ो (рдк्рд░рдХृрддिрд╡ाрдж) рдХा рд╣ै।
• Q18) рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХрдм рдмрдиा?
• рдпрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1986 рдоें рдмрдиा।
• Q19) рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдоूрд▓्рдпों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦे?
• рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рд╢ांрддि।
• Q20) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмाрд▓рд╢्рд░рдо рдиीрддि рдХрдм рдШोрд╖िрдд рдХी рдЧрдпी?
• рдЕрдЧрд╕्рдд 1987 рдоें।
• Q21) рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоैрдЧ्рдиाрдХाрдЯा (Magna Carta) рдХिрд╕े рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै?
• рд╡ुрдб рдХा рдШोрд╖рдгा рдкрдд्рд░ (1854) рдХो।
• Q22) рд╕ंрдХुрдЪिрдд рд░ूрдк рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХ्рдпा рд╣ै?
• рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕्рдеाрди (рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп) рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рдоें рдкूрд░्рд╡-рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा।
• Q23) "рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо" рдЗрд╕ рд╕ूрдХ्рддि рдХा рдЖрд╢рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ें।
• рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै— 'рд╕ंрдкूрд░्рдг рдкृрде्рд╡ी рд╣ी рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ै'।
• Q24) рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЬрди्рдорджाрддा рдХिрд╕े рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै?
• рднाрд░рдд рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЬрди्рдорджाрддा рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдЧ्рд░ांрдЯ рдХो рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
• Q25) 'рдЙрдкрдирдпрди' рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै?
• рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै 'рдкाрд╕ рд▓े рдЬाрдиा' (рдЧुрд░ु рдХे рдкाрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рд▓े рдЬाрдиा)।
• Q26) рдЧ्рд░ाрдо рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоिрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХौрди рд╣ोрддा рд╣ै?
• рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рдзाрди।
• Q27) рдХिрд╕ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЕрд░्рде рдХ्рд░िрдпाрд╡ाрдж, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░рд╡ाрдж, рдХाрд░рдгрд╡ाрдж, рдЕрдиुрднрд╡рд╡ाрдж рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै?
• рдк्рд░рдпोрдЬрдирд╡ाрдж (Pragmatism) рдХो।
• Q28) рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХिрд╕ рдЬрдЧрдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै?
• рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬрдЧрдд рдХा।
• Q29) рдк्рд░рдпोрдЬрдирд╡ाрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕рдд्рддा рдХिрд╕рдХी рд╣ै?
• рд╕рдоाрдЬ рдпा рдоाрдирд╡ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХी (рд╡े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдирд╣ीं рдоाрдирддे)।
• Q30) рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХिрддрдиी рд╡िрдзिрдпाँ рд╣ै?
• рдоुрдЦ्рдпрддः рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि, рд╕ंрд╡ाрдж рд╡िрдзि, рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рдФрд░ рдЦेрд▓ рд╡िрдзि рдЖрджि।
рднाрдЧ 3: рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди
(рдЙрдд्рддрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 75 рд╢рдм्рджों рдоें)
• Q31) рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓िрдП।
• рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдирд╡ рдХो рдкрд╢ुрд╡рдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рд╕рдн्рдп рдмрдиाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕, рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा, рдЪрд░िрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
• Q32) рдмौрдж्рдз рдХाрд▓ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं рд▓िрдЦिрдП।
• рд╢िрдХ्рд╖ा рдордаों рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░ों рдоें рджी рдЬाрддी рдеी। 'рдкрдм्рдмрдЬ्рдЬा' рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддी рдеी। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд▓ोрдХрднाрд╖ा (рдкाрд▓ी) рдеी рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा।
• Q33) рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдк्рд░рдХृрддिрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рднाрд╡:
• рдк्рд░рдХृрддिрд╡ाрдж рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो 'рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрдд' рдмрдиाрдпा। рдЗрд╕рдиे рд░рдЯрдиे рдХे рдмрдЬाрдп 'рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиे' (Learning by doing) рдФрд░ 'рдЦेрд▓-рд╡िрдзि' рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा।
• Q34) рдк्рд░рдпोрдЬрдирд╡ाрдж рдХे рдЧुрдг рдПрд╡ं рджोрд╖:
• рдЧुрдг: рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдмाрд▓рдХ рдХी рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓рддा рдкрд░ рдмрд▓।
• рджोрд╖: рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рдЕрднाрд╡, рдкूрд░्рд╡-рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рдХрдоी।
• Q35) рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдпोрдЧ (1952-53):
• рдЗрд╕рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдордг рд╕्рд╡ाрдоी рдоुрджाрд▓िрдпрд░ рдеे। рдЗрд╕рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि 23 рд╕िрддंрдмрд░ 1952 рдХो рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕े 'рдоुрджाрд▓िрдпрд░ рдЖрдпोрдЧ' рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं।
• Q36) рд╣рдг्рдЯрд░ рдХрдоीрд╢рди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा:
• рдЗрд╕рдиे рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХो рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрдХाрдпों (рдирдЧрд░ рдкाрд▓िрдХाрдУं рдФрд░ рдЬिрд▓ा рдмोрд░्рдбों) рдХो рд╕ौंрдкрдиे рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा।
• Q37) рдЯैрдЧोрд░ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
• рдмाрд▓рдХ рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा। рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрдиिрдз्рдп рдоें рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
• Q38) рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
• рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдкैрджा рдХрд░рдиा, рдЫोрдЯे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ाрдн рд╕рдордЭाрдиा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ेрддु рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиा।
• Q39) рднूрдордг्рдбрд▓ीрдп рддाрдкрд╡ृрдж्рдзि (Global Warming):
• рдкृрде्рд╡ी рдХे рдФрд╕рдд рддाрдкрдоाрди рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╡ृрдж्рдзि। рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рдЙрдкाрдп: рдЕрдзिрдХ рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг, рдЬीрд╡ाрд╢्рдо рдИंрдзрди рдХा рдХрдо рдЙрдкрдпोрдЧ рдФрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг।
• Q40) рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЕंрддрд░:
• рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрдХ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕рдоुрджाрдп рдПрдХ рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ рд╕ीрдЦрддा рд╣ै।
рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें